Uitgeverij Oceanus

Directeur van Haagse N. v. Uitgevers-maatschappij 'Oceanus' was R.J. Goddard, oorspronkelijk in dienst bij de firma G.W den Boer, waar hij zich bezighield met de uitgave van het tijdschrift De Weegschaal, maandblad voor vrienden van het Duitsche boek, geredigeerd door J. van Dam. Nadat dit Middelburgse bedrijf tijdens de meidagen was verwoest, vertrok Goddard naar Den Haag om daar in juni 1941 Oceanus te vestigen met kapitaal van het Duitse A.G. Mundus, dat rechtstreeks relaties onderhield met het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken, het Auswartigen Amt (AA). Goddard werd benoemd door de diplomaat W. Wickel, verbonden aan het AA en aan de Hauptabteilung Wissenschaft, Volksbildung und Kulturpflege van het Komissariat für Verwaltung und Justiz.
Het uitgavenprogramma was onderworpen aan goedkeuring van Mundus, terwijl Wickel als adviseur aan Oceanus verbonden bleef. Lida von Wedeli ontwierp een rond uitgeversboekmerk, met een gestileerde golf erin verwerkt.

Goddard werkte nauw samen met de Deutsch-Niederländische GeselIschaft in Berlijn, waarmee hij was overeengekomen zelf de culturele publicaties uit te geven, terwijl de meer politieke uitgaven onder de naam van het bilaterale gezelschap verschenen.

De uitgeverij had geen uitgesproken nationaal-socialistische koers uitgezet, maar profiteerde met name op cultureel gebied van de voorkeur voor 'volkseigene' schrijvers en schilders met gevestigde reputaties: een biografie van Busken Huet, bloemlezingen van Boutens en Van Deyssel, een heruitgave van Piet Paaltjens' Snikken en grimlachjes. Pas in 1942 kon de eerste publicatie verschijnen, het Lehr- und Lesebuch Blijdenstein en Konig, dat verplicht werd gesteld voor het zevende schooljaar van de lagere scholen en zo de kassa behoorlijk liet rinkelen, Zeven keer moest deze titel worden herdrukt.

Door overname van het tijdschrift De Weegschaal, maandblad voor vrienden van het Duitsche boek, maakte Oceanus bewust propaganda voor de Duitse cultuur. Dit periodiek was een voortzetting van Het Duitsche boek, een tijdschrift dat vier jaar lang door uitgeverij Meulenhoff werd verspreid en in 1933 ophield te bestaan door een verschil van mening tussen uitgever en redactie. In mei 1934 verscheen het nieuwe tijdschrift De Weegschaal bij G.W. den Boer. In juni 1943 nam Oceanus de productie over, aangezien de firma vanuit 'Sperrgebiet' Middelburg te veel technische moeilijkheden ondervond. De redactie werd van oudsher geleid door Jan van Dam, de latere secretaris-generaal van het Departement van Opvoeding, Wetenschap en Cultuurbescherming. De Weegschaal was vanaf het begin een vaktijdschrift dat zich voornamelijk richtte op een kring van germanisten in Nederland. Oceanus probeerde het blad ook in bredere kring populair te maken. In een rapport van mei tot augustus 1943 vermeldde de uitgeverij dat zij aan de 28 plaatselijke secretariaten van de Nederlandsch-Duitsche Kultuurgemeenschap een circulaire had verzonden, vergezeld van een proefexemplaar.
Het mocht niet baten. Uiteindelijk zou het totale abonneebestand de vijfhonderd niet overstijgen. Vijfenzestig abonnementen liepen via uitgeverij Meulenhoff. Zonder een flinke subsidie (f 2.000,-) van het Reichskommissariat zou het tijdschrift niet kunnen overleven. In het uitgeversrapport van april-juni 1944 luidde het dat met name germanisten bedankten voor een abonnement. De uitgever begreep er niets van, want 'wij hebben er toch voor gewaakt dit cultureel maandblad vrij te houden van politieke tendensen, waarin juist zijn culturele propaganda-waarde is gelegen'. Dat politiek en propaganda steeds buiten de kolommen waren gehouden, verklaarde ook Goddard na de oorlog. Maar toch kon hij later niet verhullen dat die juist wel het blad binnensijpelden, zoals bijvoorbeeld een bespreking van het boek voor het Winterhilfswerk Ewiges Deutschland in het julinummer van 1943, een boek 'ter verscherping van de geest, waarmee de culturele strijd tegen de "Unkultur" gewonnen kan worden', naast een verhandeling over Der Kampf im Osten of boeken van typisch nationaal-socialistische schrijvers als Friedrich Blunck en Hanns Johst.

Positieve woorden vond De Weegschaal eveneens voor Het jonge Rijk van Bartelmäs, dat voor Westland vertaald werd door Martien Beversluis. Ook de medewerking van ss' ers als G.A.S. Snijder en Johan Theunisz doet niet vermoeden dat het tijdschrift een neutrale positie innam. Bovendien was de Deutsche Zeitung in den Niederlanden vaste adverteerder van De Weegschaal.

Tot de merkwaardigste titels mag Twilight over England van William Joyce gerekend worden. Joyce was leider van de Britse National Socialist league en vluchtte slechts enkele dagen voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog naar Duitsland. Daar verwierf hij vanwege zijn propagandistische radiopraaqes (Germany Calling, Germany Calling) onsterfelijkbeid als Lord Haw-Haw. In 1940 verscheen zijn boek onder de titel Dammerung über England bij het Berlijnse Internationaler Verlag. Joyce schreef het boek duidelijk met een Brits publiek voor ogen en verzuimde niet een venijnig antisemitisch hoofdstuk toe te voegen. Dat het boek bij Oceanus verscheen, lag waarschijnlijk in de plannen van het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken.

Een andere politieke uitgave die de uitgeverij zou uitgeven, Ik was er zelf bij van Max Blokzijl, moest Oceanus overdragen aan Nenasu. Waarom is niet geheel duidelijk, maar waarschijnlijk op aandringen van de auteur zelf. Goddard rapporteerde in februari 1943 aan de raad van commissarissen: 'Wij hebben dit boek echter tot de laatste dag verzorgd, zodat het eigenlijk een uitgave van ons is gebleven. Wij geven U in overweging van dit boek een Duitse vertaling te brengen. Zowel uit cultureel als uit commercieel oogpunt zouden wij zulk een uitgave toejuichen, temeer daar de huidige omstandigheden ons helaas noopten van deze uitgave in haar oorspronkelijke vorm volledig afstand te doen.' Oceanus bleef een tamelijk kleine onderneming, waarbij niet meer dan 25 titels verschenen.
(Uit: Zwaard van de geest: het bruine boek in Nederland 1921-1945 door Gerard Groeneveld)

Copyright © 2017 internetbedrijf Soldesign